De overheid is al een aantal jaren bezig het gebruik van Open Source Software en Open Standaarden te stimuleren. De bereidheid om het bestaande monopolie snel te willen doorbreken lijkt nu nog af te hangen van individuele bestuurders en kost in elk geval veel werk.
Omdat de overheid een grote marktpartij is, zal het gebruik van Open Standaarden effect op de softwaremarkt gaan hebben en de marktleiders zullen de Open Standaarden gaan ondersteunen. Microsoft zal, op wat voor manier dan ook, proberen concurrenten buiten te sluiten. En allerlei nieuwe bedrijven en producten krijgen een kans op deze vernieuwde, eerlijkere markt.
Baten (2003) vertelt over de geschiedenis van Open Source Software bij de overheid:
In Nederland is men al in 2001 op diverse plaatsen (los van elkaar) gaan denken over het gebruik van open standaarden binnen de overheid. Onder andere binnen het Ministerie van Economische Zaken werden deze ideeën uitgewerkt. De discussienota, die binnen EZ circuleerde, was ongeveer volgroeid op het moment dat Kees Vendrik van Groen Links in 2002 een motie in de Tweede Kamer in stemming bracht over het gebruik van open standaarden en Open Source-software bij de Nederlandse overheid (p. 143).
In 2002 diende Groen Links de inmiddels welbekende motie Vendrik in (TK 2002-2003, 28 600 XIII, nr. 30). De strekking van die motie was:
1. Ervoor te zorgen dat in 2006 alle door de publieke sector gebruikte software aan open standaarden voldoet
2. De verspreiding en ontwikkeling van software met een open broncode in de publieke sector actief stimuleren en hiervoor concrete en ambitieuze doelstellingen te formuleren.
In 2003 startte ICTU het programma OSOSS (Open Standaarden en Open Source Software). ‘Vanaf 2003 tot 2005 stimuleerde het programma OSOSS (…) overheidsorganisaties in het toepassen van open standaarden (…) en informeerde hen over de mogelijkheden van open source software.’ (Heemskerk, 2007, p. 5).
Na 2005 werd het programma OSOSS verlengd tot 31 december 2007. De afkorting OSOSS ging toen ‘Open Source als Onderdeel van de Software Strategie’ betekenen en de nadruk kwam te liggen op het (stimuleren van het) toepassen van Open Source Software door overheidsorganisaties.
Vanaf 2006 richtte OSOSS zich dus nog alleen op Open Source Software. Naast OSOSS werd toen het College Standaardisatie en het Forum Standaardisatie ingesteld. Beide adviesorganen ‘bevorderen de digitale samenwerking (interoperabiliteit) tussen bedrijven, burgers en overheden, met de nadruk op standaardisatie’ zoals het Forum Standaardisatie (2007) het zelf formuleert op haar website. Verder staat daar: ‘Het College bestaat uit vijftien topambtenaren van verschillende overheidsorganisaties die betrokken zijn bij de ontwikkeling en uitvoering van beleid. Het College wordt bijgestaan door het Forum Standaardisatie waarin vertegenwoordigers zitten van de overheid, het bedrijfsleven en de wetenschap’. Er zit helaas geen enkele archivaris in een van beide adviesgroepen, wel heeft het hoofd van het Bureau Forum Standaardisatie de opleiding tot archivaris aan de Archiefschool gevolgd.
17 September 2007 werd het Actieplan Nederland open in verbinding van staatssecretaris drs. F. Heemskerk aan de Tweede Kamer aangeboden en in december 2007 ging de Tweede Kamer akkoord met het Actieplan.
Het actieplan geldt zowel voor de Rijksoverheid, de medeoverheden (provincies, gemeenten, waterschappen, ZBO’s) als voor de (semi-) publieke sector (onderwijs, zorg, sociale zekerheid)
De doelen van het actieplan zijn:
1. de interoperabiliteit tussen overheid onderling en tussen overheid en bedrijfsleven en burgers vergroten (door gebruik van Open Standaarden);
2. de leveranciersafhankelijkheid verminderen (door gebruik van Open Standaarden en Open Source Software);
3. een eerlijke softwaremarkt, de innovatie en de economie bevorderen (door gebruik van Open Source Software).
Met interoperabiliteit bedoelt het kabinet ‘het vermogen van (informatie)systemen om op elektronische wijze gegevens en informatie te kunnen uitwisselen binnen en tussen organisaties.’ (Heemskerk, 2007, p. 3).
Het Kabinet stelt in dit Actieplan het gebruik van Open Standaarden als norm. Open Source Software wordt door het Kabinet krachtig gestimuleerd maar niet als norm gesteld.
In het Actieplan zijn een aantal actielijnen uitgezet, zes daarvan voor Open Standaarden, drie voor Open Source Software en dan nog acht flankerende actielijnen.
De meest relevante actielijnen zijn de nummers:
1. Het publiceren van een basislijst Open Standaarden door het College en Forum Standaardisatie op de website van het Forum Standaardisatie in januari 2008. 3 Maart 2008 is de eerst versie van de lijst met Open Standaarden gepubliceerd
6. ‘Rijksdiensten ondersteunen vanaf april 2008, naast de huidige bestandsformaten, ODF voor lezen, schrijven en uitwisselen van documenten. Mede-overheden en overige instellingen volgen zo snel mogelijk, doch uiterlijk december 2008.’ (p. 10). Een vreemde zinsnede bij deze actielijn is: ‘ODF is daarbij voorlopig nevengeschikt aan en aanvullend op andere, reeds in gebruik zijnde bestandsformaten (zoals DOC en PDF) en eventueel nieuwe toekomstige open standaarden.’ (p. 13). Nu lijkt die keuze voor ODF ineens een stuk minder hard, ODF kan dus ‘nevengeschikt aan en aanvullend op’ OOXML worden.
8. Mede-overheden en overige instellingen hebben in januari 2010 een implementatiestrategie ontwikkeld voor de aanbesteding, inkoop en het gebruik van open source software. (p. 15).
9. ‘Goed voorbeeld doet volgen. Voorhoedelopers worden gestimuleerd.’ (p. 15).
De praktijk
Aan de ene kant is daar het goede voorbeeld van de Directie Informatisering van het Ministerie van Justitie die op 26 september 2007, dus vlak na de verschijning van het Actieplan, een ‘Dag van de Open Source’ organiseerde. De dag richtte zich op de bestuurders binnen het Ministerie van Justitie. Secretaris-generaal Demmink zei in zijn openingsspeech onder andere dat Open Source Software een reële economische waarde heeft en kan bijdragen aan het verantwoord besteden van gelden van de belastingbetaler en een toegenomen kwaliteit van bedrijfsvoeringsprocessen. Hij hoopt verder dat de bestuurders Open Source Software de kans geven die het verdient.
Aan de andere kant is daar GOUD (Gezamenlijke Ontwikkeling Uniforme rijksDesktop) versie 1). Dit is een (uitgelekte) niet-openbare aanbesteding voor een nieuwe overheidsdesktop voor uiteindelijk 21.000 werkplekken bij een aantal ministeries en centrale overheden, onder regie van het Ministerie van Financiën. In de aanbesteding wordt niet aangestuurd op het openbreken van gesloten standaarden, want volgens het Ministerie van Financiën zou een abrupte overstap naar Open Standaarden teveel werk opleveren. Volgens De Winter (2007) op Webwereld weet Wouter Bos (Minister van Financiën) ‘te melden dat er ook al een traject gestart is om in 2012 “te komen tot Rijkswerkplek versie 2.0 die geheel gebaseerd is op open standaarden en waar mogelijk Open Source software, zoals in het actieplan is aangekondigd” ’.
