Open Source Software

Conclusies
Open Source Software is software waarvan de broncode vrij beschikbaar is en waarbij de licentienemer het recht heeft de broncode in te zien, te gebruiken, te verbeteren, aan te vullen en te verspreiden.
De grootste voordelen van Open Source Software zijn de leveranciersonafhankelijkheid, het ontbreken van licentiekosten en de vaak betere ondersteuning van Open Standaarden. Het belangrijkste nadeel van Open Source Software voor de archiefwereld is dat die nog nagenoeg niet bestaat in Nederland. Je hebt bovendien een community nodig voor de ontwikkeling van de software en de meeste archiefinstellingen hebben niet genoeg tijd en kennis om daaraan mee te werken.
Een groot probleem bij de invoering van Open Source Software is de bestaande vendor lock-in; veel bestaande hardware en software is volledig toegespitst op Microsoft producten en heeft bovendien vaak langlopende contracten.
De licentievoorwaarden van Open Source Software geven een gebruiker veel meer rechten (en veel minder verplichtingen) dan closed source software. Er zijn allerlei verschillende, door het OSI goedgekeurde licenties, de meest gebruikte zijn GNU (GPL), LGPL, Apache, BSD en MIT.

Aan het gebruik van software, al dan niet open source, zijn kosten verbonden. De TCO (Total Cost of Ownership) is opgebouwd uit kosten voor: aanschaf (nihil bij Open Source Software), hardware, installatie, training, onderhoud, administratie en maatwerk.
Op dit moment is de Archivists Toolkit (van Amerikaanse colleges en Universiteiten) het enige Open Source Softwarepakket. ICA-AtoM (van het ICA) en proMEAD (van Pictura en het Nationaal archief) zijn nog in ontwikkeling. Knowledge Tree, Alfresco en Typo3 zijn voorbeelden van Open Source Software. Voor repositories bestaat onder andere DSpace, Eprints, Greenstone en i-Tor. Dioscuri (een hardware emulator) en MySQL (een database) zijn twee andere belangrijke Open Source toepassingen.

Aanbevelingen
Bij de keuze van nieuwe software in het algemeen zijn het gebruik van Open Standaarden en de mogelijkheid om de broncode te mogen aanpassen de twee belangrijkste criteria om een vendor lock-in te vermijden en digitale duurzaamheid te waarborgen.
Archiefbeschrijvingssoftware in het bijzonder moet metadatastandaarden kunnen im- en exporteren zodat er geen gegevens verloren gaan (of alles opnieuw moet worden ingevoerd) als er op een ander softwarepakket wordt overgegaan.

Voordat tot definitieve aanschaf van (Open Source) Software wordt besloten, is het heel belangrijk om zowel een test te draaien als een pilot uit te voeren. Op de tools-pagina van Van Bussel Document Services staat een hele nuttige test- en pilot-procedure voor de selectie van software. Je test en probeert dan niet alleen de software code maar ook de hele ondersteuningsinfrastructuur, ‘You are also building confidence in a product that often does not have a definable vendor behind it, requiring the code to prove itself in operation and familiarizing yourself with the open source ecosystem’. Forrester Consulting (2007, p. 15).

In Nederland zou er, naar analogie van de Deense Softwarebørsen , een softwarebeurs moeten worden opgericht waar vraag en aanbod van Open Source Software voor de publieke sector elkaar kunnen ontmoeten. Gerloff (2007) noemt Softwarebørsen.dk ‘a users” community, not one of developers. (…) We want to promote a business model where public institutions in Denmark share their software with other public institutions. We’re focusing on business software, on making tailormade applications more generic, so that they can be reused by other public institutions.’
Het net opgerichte programma NOiV (of een ander programmabureau van het ICTU) zou dit kunnen doen voor de hele Nederlandse publieke sector. Aan de andere kant zou de Taskforce Archieven het Overzicht Archiefsoftware kunnen omwerken naar een softwarebeurs voor de archiefsector, met steun van de Archiefschool en het Archiefforum.

Overheden moeten zo snel mogelijk de voor hen relevante actielijnen uit het Actieplan Nederland open in verbinding uitvoeren.

Open Standaarden en Open Source Software lijkt het terrein van de ICT te zijn, maar de archiefwereld moet het zich ook toe-eigenen, Open Standaarden lijkt de enige weg naar digitale duurzaamheid. Archiefinstellingen en DIV-afdelingen doen er goed aan meer duaal opgeleide (of ervaren) mensen aan te stellen (dus met een achtergrond in archivistiek èn ICT).

Een groot deel van de archivarissen komt uit de zachte sector en heeft weinig affiniteit met ICT. Met de nieuwe major/minor structuur kunnen studenten van allerlei verschillende opleidingen een minor Archivistiek volgen. De Hogeschool van Amsterdam en de Archiefschool zouden juist studenten van ICT-opleidingen moeten stimuleren om de minor Archivistiek te kiezen.

De Hogeschool van Amsterdam zou studenten niet moeten verplichten om Microsoft Word te gebruiken: het MIM-huisstijlsjabloon is een Microsoft Word sjabloon en ook in de handleiding voor de afstudeeropdracht wordt de student verplicht gesteld een samenvatting in Microsoft Word in te leveren.

De Archiefschool zou het voortouw kunnen nemen in de vorming van een Nederlandse community om ICA-AtoM (of een eigen programma?) te ontwikkelen. Archiefstudenten kunnen werken aan het functionele ontwerp en de user-interfaces. ICT-studenten kunnen worden ingezet voor het programmeren, waardoor deze twee verschillende soorten studenten met elkaar moeten samenwerken en zo inzicht krijgen in elkaars werk. Natuurlijk zou ook kunnen worden onderzocht wat de mogelijkheden zijn om van een van de bestaande archiefsoftwarepakketten Open Source Software te maken.

Het Nationaal Archief is wel een voortrekker bij allerlei nieuwe ontwikkelingen, maar zou meer voorlichting kunnen geven over de praktische toepassingen daarvan zodat de archivarissen in het veld gestimuleerd worden die nieuwe ontwikkelingen toe te passen.

Archiefstellingen moeten meer geld en menskracht krijgen, zodat er ook bij de kleinere instellingen tijd is voor het uitvoeren van taken als kennis nemen van en werken met nieuwe technieken.